هم‌آفرینی شهری با مشارکت شهروندی فرق دارد. با روایت واقعی از بولونی، تفاوت این دو مفهوم و کاربردشان را می‌خوانید.

هم‌آفرینی شهری چیست و با «مشارکت» چه فرقی دارد؟

پیمانی که بولونی در فوریه ۲۰۱۴ با شهروندانش امضا کرد، پیش از آنکه یک طرح مشارکتی باشد، یک اعتراف بود: اعتراف به اینکه شهرداری به‌تنهایی از پس نگهداری شهر برنمی‌آید. به‌جای پاسخ اداری به شکایت‌های شهروندان درباره پارک‌های رهاشده، برایشان یک برگه گذاشتند به نام «پیمان همکاری»: هرکس می‌توانست بگوید این زمین را من نگه می‌دارم، و شهر بابتش کنارش می‌ایستاد، نه جلویش.

این نقطه شروع خوبی است برای روشن‌کردن فرقی که معمولاً نادیده گرفته می‌شود: فرق «مشارکت» با «هم‌آفرینی».

مشارکت یعنی چه؟

در تعریف رایج، مشارکت شهروندی یعنی شهروند در فرآیند تصمیم‌گیری نظر می‌دهد، در جلسه شرکت می‌کند، نظرسنجی پر می‌کند. اما تصمیم نهایی و اجرا، بر اساس تفسیر و اراده نهاد رسمی صورت می‌گیرد؛ شهروند صدایش را می‌رساند، اما دستش به ساختن نمی‌رسد.

هم‌آفرینی یعنی چه؟

هم‌آفرینی یک قدم جلوتر می‌رود. شهروند فقط نظرش را روی میز نمی‌گذارد، خودش پای طراحی و اجرای راه‌حل می‌ایستد. فاصله‌ای که این دو را از هم جدا می‌کند، همان فاصله بین حرف‌زدن درباره شهر و ساختن شهر است.

ظرف چند سال، برگه‌ای که بولونی در ۲۰۱۴ رو کرد، به بیش از ۴۰۰ پیمان تبدیل شد و الگویی شد که بیش از ۱۴۰ شهر دیگر ایتالیا کپی‌اش کردند.

چرا این تفاوت مهم است؟

وقتی تصمیم و اجرا بر اساس تفسیر دیگری انجام می‌شود، شهروند نسبت به نتیجه احساس مالکیت نمی‌کند. اما وقتی خودش در ساختن سهیم بوده، همان پروژه را از آن خودش می‌داند، برایش می‌ماند و نگهش می‌دارد. این دقیقاً همان چیزی است که خیلی از پروژه‌های شهری بعد از افتتاح، بدون نگهداری رها می‌شوند را توضیح می‌دهد.

سه شرط لازم برای هم‌آفرینی واقعی

تجربه بولونی و نمونه‌های مشابه، سه شرط را نشان می‌دهد که بدون آن‌ها هم‌آفرینی فقط یک شعار باقی می‌ماند:

۱. اختیار واقعی: شهروند باید بتواند روی بخشی از تصمیم یا بودجه، نه فقط نظر، تاثیر بگذارد.
۲. حمایت نهادی: نهاد رسمی باید نقش «تسهیل‌گر» داشته باشد، نه فقط ناظر.
۳. تداوم: هم‌آفرینی یک پروژه یک‌باره نیست؛ باید ساختاری داشته باشد که بعد از پایان یک پروژه هم ادامه پیدا کند.

جمع‌بندی

مشارکت، شنیدن صدای شهروند است؛ هم‌آفرینی، سهیم‌کردن او در ساختن شهر است. و درست به همین دلیل، تجربه بولونی شاید بهترین آینه‌ای باشد برای دیدن اینکه مدیریت شهری در جایی که منابع کم است، از کجا باید شروع کند.